کتاب، خون جاری در رگهای جامعه است
آئین گرامیداشت روز کتاب، کتابدار و کتابخوانی
۲۴ آبان ۱۴۰۴
عرض تبریک و تهنیت روز کتابدار و کتابخوانی به همکاران کتابخانه مجلس شورای اسلامی و همه عزیزانی که در سراسر کشور، در هر شهر و روستا و کوی و برزن در حوزه کتاب و عرصه کتاب و کتابخوانی تلاش میکنند، باید اقرار کنیم آنطور که بایدوشاید به مجموعه کتابخانهها، کتابدار و کتاب توجه نشده است. این ضعف بر همه ما هست و باید به آن توجه و این ضعف را جبران کنیم.
البته ما هر کجا که توفیق خدمت داشتیم، در حد توان از موضوع کتاب و کتابخانهها غفلت نکردیم، ممکن است در ادامه مسیر نتوانسته باشیم آنطور که بایدوشاید از پس این کار برآییم و در انجاموظیفه خود در ایجاد ارزش و جایگاه کتاب حق مطلب را ادا نکردیم. البته دررابطهبا مجلس کارهای خوبی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به انجام رسیده است؛ اما در سطح کشور و از منظر و جایگاه مجلس هم وظیفه داریم اقداماتی در این حوزه انجام دهیم و به این بخش توجه کنیم. همین حرف بنده بهنوعی برای من وظیفه دور است که در ماهها و سالهای آینده از این امر مهم غفلت نکنیم.
در دین اسلام و در سراسر قرآن کریم، کتاب، قلم، بیان، تبیین، خرد، علم و دانش امر مبارکی است؛ اساس بعثت پیامبر ما بر همین امر است و به همین دلیل است که هر تلاشی هم که در این عرصه انجام دهیم، نسبت به ارزشمندی این امر مبارک کم است و به همین دلیل است که میگوییم آنچنان که باید کاری انجام ندادهایم.
هر آنچه که از خرد جمعی و زیست بشری بخواهیم در کتاب تدوین و تنظیم شده و در اختیار ما است، کتاب گنجینه ارزشمند و تمامنشدنی است که هم تمام تجربه و زیست بشر و هم بحث وحی و دگر موضوعات را در اختیار ما قرار میدهد، لذا نباید از آن غفلت کنیم. این هم وظیفه عقلی، هم شرعی و هم جایگاهی و مسئولیتی ما در هر کجا که هستیم، است.
بشریت در مقابل کتاب مسئول است و در نظام جمهوری اسلامی این مسئولیت بیشتر موردتوجه است. اگر میخواهیم دنیا را بشناسیم، اگر میخواهیم راه میانبر بزنیم که این چند دهه زندگیمان را به غفلت نگذرانیم و از تجربه گرانسنگ بشریت استفاده کنیم، باید به کتاب پناه ببریم.
کتاب بهمثابه خون جاری در رگهای جامعه و نقش آن در تربیت و فرهنگ عمومی
در حال حاضر ما یک محیط تربیتی، آموزشی و علمی داریم که از مسیر مهدکودک و مدرسه و دانشگاه میگذرد که خیلی هم موردتوجه است و در اذهان عمومی به رسمیت شناخته میشود؛ اما واقعیت این است که آن نقشی که اجتماع و جامعه برای انسان دارد، در آن نفس میکشد، حرکت میکند و پیش میرود، مدرسه حقیقی و واقعی است که آدم و فرد را تربیت میکند. انسان چه بخواهد و چه نخواهد، چه به آن توجه کند یا توجه نکند، چه در سطح نخبگان جامعه و حتی افراد باسواد و بیسواد باشد، ناخواسته تحتتأثیر جامعه است و جامعه در تمامی سلوک، تربیت و زندگی آنان اثرگذار است.
به اعتقاد بنده اگر جامعه و اجتماعی که نقطه و هسته اصلی آن خانواده بهعنوان اولین جامعهای که هر فرد با آن روبهرو میشود، است را یک دانشگاه فرض کنیم یا مانند یک موجود زنده در نظر بگیریم – که بدون شک جامعه یک موجود زنده است – خونی که در رگ این موجود زنده در جریان است، کتاب است.
کتاب محدود و محصور به مدرسه و دانشگاه و تست کنکور و نمره و درس نیست؛ البته اینها هم بخشی از موضوع کتاب و لاجرم جزو ضروریات زندگی امروز ما است، اما نقشی که کتاب و کتابخوانی و فرهنگ کتابخوانی در جامعه ما دارد مهمترین نکته در این موضوع است که گاهی از آن غفلت کردیم.
دررابطهبا اهمیت دسترسی مردم به کتاب خوب و کتابخانهها، زمانی که در شهرداری بودم و با مردم سروکار داشتم، عمیقاً به این موضوع پی بردم که چقدر کتابخانهها مهم هستند و چگونه میتوان با در دسترس مردم قراردادن آن، هم کاربرد کتابخوانی، هم محتوای کتاب و هم فرصتهایی که میشد فراهم کرد را پیش برد. شاید اینجا است که گاهی اوقات فکر میکنیم نسبت به حقی که به مردم و جامعه و نسبت به کتاب، کتابخوانی و فرهنگ کتابخوانی داشتهایم، غفلت شده است. ما نسبت به رایج شدن فرهنگ کتاب و کتابخوانی در خانوادهها و جامعه واقعاً غفلت کردیم.
برخی فکر میکنند ورود و رواج فضای مجازی از ارزش کتاب خواهد کاست، درحالیکه چنین نیست و به اعتقاد بنده اتفاقاً ابزارها و نرمافزارهایی که در فضای مجازی ارائه شده؛ بستری است که میتوانیم در آن کتاب و کتابخوانی را در همین بستر عمق و گسترش دهیم و در جهت هویتی و شناختی، مخصوصاً در نبردها و جنگهای امروز که عموماً جنگهای نظری و شناختی است، مورداستفاده و توجه قرار دهیم.
در نظام جمهوری اسلامی فرهنگ بر همه موضوعات اصالت دارد/ حکمرانی در همه موضوعات ما باید فرهنگ پایه باشد
در نبردهای امروزی ممکن است تجزیههای فیزیکی در گامهای آخر برداشته شود، اما تردید نکنید که بزرگترین هجمه از تجزیه اذهان جامعه شروع میشود. در یک جنگشناختی که امروز شاهد آن هستیم، هر یکنفری که از یک جامعه جدا شود، مؤثر بر سایر اعضا است. یعنی اگر امروز از این ۹۰ میلیون نفر در جامعه ما بهعنوان یک جامعه ایرانی و اسلامی، از یک نفر هم شروع شود بهاندازه یک نودمین میلیون نفر اثر دارد و میتواند بهمرور اثرات خودش را در همه ابعاد جامعه و زندگی ما بگذارد؛ اینجا است که نقش کتاب و البته کتاب مفید و مؤثر مشخص میشود. چراکه اگر به بحثهای محتوایی آن توجه نشود، به همان شدت هم مضراتی دارد.
به همین دلیل است که در حکمرانی هم باید به این موضوع به طور جد توجه کنیم؛ زیرا ما انقلاب را اینگونه فهمیدیم و امام خمینی (ره)، آن مرد الهی که جز برای خدا کلامی نگفت و جز در راه خدا گامی بر نداشت و این انقلاب با این عظمت را به وجود آورد، به ما نشان داد که فرهنگ اصالت دارد.
در نظام جمهوری اسلامی فرهنگ بر همه موضوعات اصالت دارد؛ لذا در بحث حکمرانی در عرصه فرهنگ باید به این توجه کنیم و درحقیقت باور داشته باشیم که در حکمرانی به موضوعات فرهنگ نباید سطحی توجه کنیم. یعنی حکمرانی در همه موضوعات ما باید فرهنگ پایه باشد.
آنچه در دوران دفاع مقدس، جنگ را به پیروزی رساند، رویکرد فرهنگی حاکم در میدان جنگ بود/ اگر امروز شاهدیم که در عرصه سیاست اخلاق جایی ندارد، برای این است که نگاه ما به سیاست فرهنگ پایه نیست
آنچه که در دوران دفاع مقدس، جنگ را به پیروزی رساند، رویکرد فرهنگی حاکم در میدان جنگ بود؛ ما در دوران بنیصدر هرگز فرهنگ پایه به جنگ نگاه نکردیم؛ یعنی حتی اجازه نگاه فرهنگ پایه را به ما نداد. حتی ادبیاتی که در هفت تا هشت ماه ابتدای جنگ به کار گرفته میشد، نسبتی بافرهنگ ما نداشت. اما اگر به تاریخ جنگ نگاه کنید، از بعد از عزل و فرار بنیصدر است که آن نگاه فرهنگی بر جنگ حاکم و منجر به پیروزی ما میشود.
اگر میخواهید تفاوت یک حکمرانی بدون اساس فرهنگی با یک حکمرانی فرهنگ پایه را ببینید، میتوانید هفت تا هشت ماه اول جنگ را با کل هشت سال جنگ تحمیلی مقایسه کنید و عظمت یک حرکت فرهنگ پایه را ببینید که چگونه اتفاق میافتد و چه قدرت روحی و مادی و پیروزی نصیب ما میکند. تردید نکنید که در اقتصاد و سیاست هم همین است. اگر امروز شاهدیم که در عرصه سیاست اخلاق جایی ندارد، برای این است که نگاه ما به سیاست فرهنگ پایه نیست؛ اگر فرهنگ پایه باشد، مگر میتواند اخلاق بر آن حاکم نباشد؟ اینها موضوعاتی است که باید بیشازپیش به آن توجه کنیم.
دفاع از مرز و دفاع از جغرافیایی فرهنگی را با هم ببینیم
در سفر اخیر به کشور پاکستان و در جریان مراجعه یکی از فعالان فرهنگی و اعلام اینکه یک کتابخانه با بیش از ۶۰ هزار نسخه خطی فارسی و نفیس در پاکستان داریم؛ برای بنده – با اینکه در بخش و مقوله کتاب و کتابداری خیلی حرفهای نیستم – این موضوع عجیب و جالب بود، لذا هم به او قول دادم که کار را پیگیری میکنم و هم در برنامه کاریام قرار دادم که حتماً این موضوع را پیگیری کنم؛ چراکه برای نگهداری این کتابهای نفیس، حداقل مکان را هم ندارند.
دفاع از جغرافیای فرهنگی هم بهاندازه دفاع از جغرافیای طبیعی ما اهمیت دارد؛ اگر ما برای دفاع از سرزمین و جغرافیای طبیعیمان میایستیم، دفاع و افتخار میکنیم که در مقابل یک دشمن متجاوز بافاصله ۲ هزار کیلومتر آنطرفتر از مرزمان در جنگ ۱۲ روزه ایستادیم و مبارزه کردیم و با موشکهایمان پاسخ دادیم و به او فهماندیم که به این سرزمین تجاوز نکند. از اینطرف هم حق است توجه داشته باشیم که جغرافیای فرهنگی ما هم نسبت به این موضوع چنین دفاعی لازم دارد.
وجود اینهمه نسخه خطی در ۲ شبهقاره با این تاریخ طولانی حاکی از این است که زبان فارسی و فرهنگ آنجا چقدر نفوذ داشته است، امروز باید مانند دفاع سرزمینی به کتاب توجه کنیم و بتوانیم فرهنگمان را در مرزها و سرزمینهای دور گسترش دهیم و ادبیات و اندیشهمان را از طریق همین کتابها منتقل کنیم. این وظیفه ما است که هم دفاع از مرز و هم دفاع از جغرافیای فرهنگی را با هم بنگریم و این همان نگاهی است که باید در حکمرانی فرهنگ پایه به موضوع داشته باشیم و کار را پیش ببریم.
از جهت فکری و فرهنگی جا دارد که اندیشمندان، صاحبان قلم و آنان که دل در گروی ایران عزیز و اسلام و قرآن و اهلبیت (ع) دارند، تلاش کنند در موضوع فلسطین، امت اسلامی و جنگ ۱۲ روزه و حتی دفاع مقدس ما در جهان اسلام از فرصت کتاب استفاده کنند تا بتوانیم بهدرستی وظیفهای که در این مسیر داریم را به انجام برسانیم.
توصیهای خطاب به همکاران خود در کتابخانه مجلس دارم این است که اهمیت کتابخانه مجلس را به حافظه تاریخی که در این مکان جمع شده است این مزیت شما است و ممکن است کارکنان کتابخانههای دیگر چنین مزیتی را نداشته باشند. در حداقل قریب به ۱۲۰ سال فعالیت کتابخانه مجلس، کتب و اسناد از بخشهای مختلف در اینجا جمع شده و با مدیریت دانش خوبی که به برکت زحمت دوستان در ادوار مختلف در کتابخانه مجلس انجام شده، اکنون در اختیار شما است و باید از این مزیت نهایت بهره را برداشت.
مجموعه کتابخانه مجلس باید به این موضوع توجه داشته باشند که کار موازی با کار مراکز پژوهشی و کتابخانههای دیگری که در حال انجام کار خود هستند، انجام ندهد. یعنی از موازیکاری با سایر مراکز پرهیز کنند و همین امکان و مزیت ما نسبت به بقیه که مرجعیت کتابخانهای و اسنادی که در اینجا متمرکز است، بیشتر توجه و دنبال شود. همین مرجعیت را در اولویت قرار دهید، بر آن متمرکز شوید و به بهترین شکل ممکن غنیسازی و استفاده کنید.
در حقیقت این کتابخانه باید تبدیل به قطب غنیسازی فکری و حکمرانی شود، لذا از این مزیت به بهترین شکل ممکن استفاده کنید و بر این موضوع متمرکز شوید.
کتابخانه مجلس باید با نمایندگان و نخبگان تصمیمساز در حکمرانی ارتباط مؤثر و مستمر داشته باشد
نیازمند ارتباط مستمر و مؤثر مرجعیت کتابخانه و مرکز اسناد مجلس هم با نمایندگان مجلس و هم نخبگان جامعه هستیم، نباید از این ارتباط غفلت نشود، مخصوصاً ارتباط با نخبگانی که برای تصمیمگیران کشور تصمیمساز و بسیار نیازمندند که از این حافظه تاریخی بهدرستی استفاده کنند.
به نظر میرسد نمایندگان مجلس کمترین استفاده را از کتابخانه مجلس برای کار و مأموریتشان دارند، ما در کتابخانه مجلس باید این فرصت را فراهم کنیم. به همین علت است که تأکید دارم به ارتباط مستمر و مؤثر با نمایندگان مجلس و نخبگان جامعه مخصوصاً نخبگانی که برای حکمرانی در کشور تصمیمسازی میکنند، توجه کنید و به هیچ قیمتی نباید این موضوع را از دست داد که از تجربه گذشتگان استفاده کنیم.
امیدوارم کتابخانه مجلس با ان حافظه قوی تاریخی به همت همه شما عزیزان بیشازپیش به یک نهاد آفرینشگر و پویا و اثربخش تبدیل شود و همه جامعه از اثربخشی ان بهرهمند شوند.
